Czym jest kryzys?

W literaturze przedmiotu znaleźć można szereg definicji kryzysu, których wspólnym mianownikiem jest uwypuklanie tych aspektów kryzysu, które postrzegać można jako zagrażające dla jednostki. Z drugiej strony, grecka etymologia słowa kryzys (krinein) wskazuje na kryzys jako punkt przesilenia, rozstrzygnięcia, a więc nie na pejoratywny, zagrażający charakter tego słowa. Ta pozorna sprzeczność, znajduje swoje odniesienie w sposobie, w jaki zdarzenia kryzysowe i ich następstwa traktowane są we współczesnej psychologii.

Właściwymi wydają się dwie definicje.

Pierwsza zakłada, że kryzys jest stanem dezorganizacji, w którym człowiek staje w obliczu zniweczenia ważnych celów życiowych lub głębokiego zaburzenia swego cyklu życiowego i metod radzenia sobie z czynnikami stresującymi. Termin kryzys odnosi się w tej definicji zazwyczaj do poczucia lęku, szoku i trudności przeżywanych w związku z zaburzeniem, a nie do samego zaburzenia (Brammer, 1985; za: James i Gilliand, 2006).

Według drugiej definicji kryzys jest odczuwaniem lub doświadczaniem wydarzenia bądź sytuacji jako trudności nie do zniesienia, wyczerpującej zasoby wytrzymałości i naruszającej mechanizmy radzenia sobie z trudnościami (James i Gilliand, 2006).

Te i inne definicje kryzysu wypływają między innymi z różnorodności teorii odnoszących się do kryzysu.

Teorie kryzysu.

Podstawy teorii kryzysu, jako odrębnego zjawiska psychologicznego, zbudował Lindemann (1994, 1956; za: James i Gilliand, 2006), opisując zachowania ludzi po utracie osób bliskich. Wyróżnił takie podstawowe elementy kryzysu jak: ciągłe myślenie o utraconej osobie, utożsamianie się z tą osobą, ekspresja gniewu i wrogości, pewien stopień dezorganizacji w codziennych, rutynowych działaniach, dolegliwości somatyczne. Z kolei Caplan (1964; za: James i Gilliand, 2006) poszerzył konstrukt pojęciowy Lindemanna z żalu po stracie, na cały obszar zdarzeń kryzysowych, proponując opisanie dynamiki kryzysu w ramach czterech faz.

Fazy konfrontacji z wydarzeniem będącym źródłem kryzysu, w trakcie której jednostka doświadczając nieskuteczności wykorzystywanych wcześniej sposobów radzenia sobie z sytuacją kryzysową i zbyt małej efektywności źródeł zewnętrznej pomocy, podlega intensywnym reakcjom emocjonalnym, charakteryzującym się wzrostem napięcia oraz pojawieniem się lęku.

Faza pojawienia się ograniczającego przekonania o niemożliwości samodzielnego poradzenia sobie z sytuacją kryzysową polega n tym, że jednostka czuje się pokonana, bez kontroli nad własnym życiem, to powoduje dalszy wzrost napięcia i oddziałuje destruktywnie na poczucie własnej wartości.

Faza mobilizacji, czyli uruchamiania wszelkich możliwych dostępnych zasobów w celu poradzenia sobie ze stresem. Faza ta może zakończyć się albo poprawnym przepracowaniem sytuacji kryzysowej i odzyskaniem przedkryzysowej równowagi, albo pozornym uporaniem się z problemem i przejściem kryzysu w stan chroniczny (stany transkryzysowe).

Faza dekompensacji, pojawia się, kiedy nie zajdzie żadna z możliwości wymienionych w fazie mobilizacji. Dekompensacja jest rezultatem istnienia napięcia przekraczającego wytrzymałość jednostki. Dochodzi wówczas do zniekształcenia procesów poznawczych oraz pojawienia się poczucia wewnętrznego chaosu, następuje wycofanie się z kontaktów interpersonalnych oraz mogą pojawić się zachowania agresywne i autoagresywne.

Powyższe fazy klasycznej teorii kryzysu w niedostatecznym stopniu uwzględniają inne okoliczności (społeczne, środowiskowe, sytuacyjne i rozwojowe), dzięki którym zdarzenie można nazwać zdarzeniem kryzysowym.

W związku z tym pojawiła rozszerzona teoria kryzysu, wzbogacona o inne nurty myślenia: teoria psychoanalityczną, według której stan zaburzenia równowagi życiowej można zrozumieć odwołując się do nieświadomych myśli i minionych doświadczeń emocjonalnych klienta; teorię systemów uwypuklającą rolę wzajemnych związków jednostki z innymi elementami systemu w jakim funkcjonuje czyli innymi ludźmi, zdarzeniami, ideami; teorię adaptacyjną opisującą kryzys jako podtrzymywanie przez jednostkę zachowań nieadaptacyjnych, negatywnego myślenia oraz destruktywnych mechanizmów obronnych; teorię interpersonalną podkreślającą wagę wiary w siebie i innych oraz przekonania, iż można się zmienić dokonując samooceny, odzyskać kontrolę nad wydarzeniami i pokonać kryzys oraz teoria chaosu i złożoności wywodząca się z reguł dynamiki nieliniowej (Gleick, 1987; za: James i Gilliand, 2006).

Z teoriami kryzysu wiążą się trzy podstawowe modele interwencji kryzysowej, czyli działań zorientowanych na pomoc psychologiczną w trakcie i po zdarzeniach kryzysowych: model równowagi, model przemiany psychospołecznej oraz model poznawczy.

Cechy kryzysu.  

James i Gilliand (2006) opisują kryzys, jako zjawisko charakteryzuje się określonymi właściwościami.

Jest zarówno zagrożeniem jak i szansą ponieważ osoby dotknięte kryzysem mogą reagować na trzy sposoby.

• Po pierwsze kryzys może być czynnikiem budującym, generującym nowe zasoby i umiejętności. Dzieje się tak wówczas, gdy jednostka w sposób konstruktywny  radzi sobie z sytuacją kryzysową, która jest dla niej okazją do rozwoju osobowości jak i znalezienia sensu własnego istnienia. W takiej sytuacji, zdarzenie kryzysowe staje się okazją do nabycia nowych umiejętności, które być wykorzystane, gdy – w przyszłości – jednostka ponownie stanie w obliczu zdarzenia kryzysowego (Pilecka, 2004).
• Po drugie, jednostka może zmagać się z kryzysem, wypierając ze świadomości doświadczenie kryzysowe i narażając się tym samym na ryzyko prześladowania przez wtórne wspomnienia związane z kryzysem.
• I w końcu, po trzecie, osoba może poddać się już na samym początku kryzysu, wykazując niezdolność do normalnego życia, o ile nie pojawi się pomoc z zewnątrz (James i Gilliand, 2004). Jeśli pomoc taka nie nastąpi, silne doświadczenia kryzysowe (traumatyczne) mogą wywołać zarówno konsekwencje niespecyficzne i związane z przeżywaniem sytuacji stresowej (depresja, zaburzenia dysocjacyjne i somatyczne, nadużywanie substancji psychoaktywnych), jak i konsekwencje specyficzne, takie jak zespół stresu pourazowego (PTSD) oraz ostre zaburzenia potraumatyczne (ASD) (Łuszczyńska, 2004).

Kryzys nie jest zjawiskiem prostym, nie poddaje się prostemu opisowi przyczynowo-skutkowemu. Jest skomplikowany w kontekście zarówno powstawania – może być powodowany przez wiele, wzajemnie na siebie oddziałujących czynników (intrapsychicznych, relacyjnych i środowiskowych), jak i obszarów funkcjonowania człowieka.

Kryzys jest źródłem rozwoju i zmiany, ponieważ lek mu towarzyszący generuje dyskomfort, będący bodźcem do zmian.

Kolejna to żadnego panaceum czy naprawy „od ręki” (James i Gilliand, 2006) – o ile osoby w kryzysie są z reguły podatne na różnego rodzaju interwencję kryzysową (w tym terapię krótkoterminową), o tyle należy brać pod uwagę, iż kryzys długotrwały może wymagać dłuższej interwencji, a poprawa w takich przypadkach rzadko następuje szybko.

Kryzys wiąże się z koniecznością wyboru, co oznacza, że jednostka może stawić czoło kryzysowi i potraktować go jako wyzwanie, albo unikać takiego wyboru, co jest równoznaczne w wyborem strategii unikania, skutkującej wystąpieniem jej negatywnych konsekwencji (specyficznych i niespecyficznych związanych z przeżywaniem sytuacji stresowej).

Kryzys jest zarówno uniwersalny jak i wyjątkowy. Uniwersalny ponieważ w pewnych okolicznościach nikt nie jest całkowicie odporny na jego negatywne konsekwencje, zaś wyjątkowy, ponieważ te same okoliczności i uwarunkowania kryzysowe dla jednych są okazją do wzrostu zasobów i poradzenia sobie, dla innych wiążą się z porażką.

Obszary kryzysu.  

Według Brammera (1985; za James i Gilliand, 2006) teoria kryzysu obejmuje trzy obszary: kryzysy rozwojowe, kryzys sytuacyjne, kryzysy egzystencjonalne. Ponad to James i Gilliand (2006) dodali jeszcze czwarty obszar – kryzysy środowiskowe.

Kryzysy rozwojowe, to kryzysy związane z normalnym rozwojem człowieka. Przykładem takich kryzysów są narodziny dziecka, diametralna zmiana kariery zawodowej, przejście na emeryturę. Są więc to kryzysy, z którymi wiążą się nagłe i gwałtowne zmiany w życiu, na które mamy ograniczony wpływ.

Kryzysy sytuacyjne, wiążą się z kolei z sytuacjami i wydarzeniami, na które nie mamy żadnego wpływu. Mają one charakter nagły i przypadkowy oraz dzieją się w wyjątkowo dużym wymiarze (często wręcz katastroficznym). Przykładem takich wydarzeń są wypadki komunikacyjne, utrata pracy, gwałt, itp.

Kryzysy egzystencjalne, to kryzysy wynikające z wewnętrznych konfliktów i leków na poziomie wartości i tożsamości człowieka. Mają one miejsce wówczas, gdy człowiek zadając sobie pytania o swoje miejsce i rolę w życiu, o niezależność, wolność uzyskuje głęboko niesatysfakcjonujące odpowiedzi. Przykładem tego typu kryzysu może być sytuacja, w której 50 letnia kobieta, uświadamia sobie, iż po 25 latach pracy jako nauczycielka w szkole podstawowej, w małym miasteczku, nie podjęła w porę decyzji o ukończeniu dodatkowych studiów i prawdopodobnie na zawsze straciła okazję na pracę naukową.

Kryzys środowiskowy występuje wówczas, gdy katastrofa wynikająca ze zjawisk naturalnych (powódź, wybuch wulkanu, pożar obszarów leśnych, itp.) lub spowodowana przez człowieka  obejmuje swoim zasięgiem ludzi, którzy doświadczają jej skutków (zagrażających życiu lub zdrowiu) nie z własnej winy.

We wszystkich tych obszarach pojęcie kryzysu wiąże się z pojęciem stresu (w szczególności stresu ekstremalnego) i  choć kryzys jest zdarzeniem ograniczonym w czasie (6 – 8 tygodni), po upłynięciu którego wrażenie zamętu ulega zmniejszeniu (Janosik, 1984; za: Szlagura, 2005), to często jednak ten stan poprawy jest wynikiem tylko i wyłącznie wypierania ze świadomości wydarzenia kryzysowego, a nie jego poprawnego przepracowania, co skutkuje powstaniem stanu transkryzysowego, charakteryzującego się chronicznymi nawrotami negatywnych emocji i ponownym przeżywaniem stanów kryzysowych, a tym samym doświadczania stresu.

(powyższy artykuł jest częścią pracy magisterskiej:
„Analiza wybranych aspektów osobowości w procesie zmagania się z doświadczeniem kryzysowym”,
autor pracy: Piotr M. Łabuz)

- – - – - – - – - – - – - – - – - – - – -

Literatura cytowana

James, R. K. i Gilliland, B. E. (2006). Strategie Interwencji Kryzysowej,  Warszawa: Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych.

James, R. K. i Gilliland, B. E. (2008). Strategie Interwencji Kryzysowej,  Warszawa: Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych.

Łuszczyńska, A. (2004). Wsparcie społeczne a stres traumatyczny. W: H. Sęk i R. Cieślak (red.), Wsparcie społeczne, stres i zdrowie. (s. 190-205). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Pilecka, B. (2004). Kryzys psychologiczny. Kraków: Barbara Pilecka i Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Szlagura, W. (2005). Rzeczywistość kryzysu – pojęcie, definicje, teorie, dynamika. Strona internetowa: http://piotrlabuz.pl/1R.